Khung năng lực AI cho người mới

Khung năng lực AI mô tả có hệ thống kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị mà một nhóm người có thể cần để làm việc với AI cho một mục đích cụ thể. Khung giúp bạn hiểu năng lực AI không chỉ là lập trình hay sử dụng chatbot, đồng thời xác định năng lực nào phù hợp với công việc của mình.

Ý chính

• Khung năng lực AI là gì: Khung sắp xếp các năng lực cần thiết cho một đối tượng hoặc mục đích cụ thể; những năng lực này có thể vượt ra ngoài việc vận hành công cụ.
• Cách hoạt động và lý do cần có: Tùy đối tượng, khung có thể nhóm hiểu biết về AI, khả năng ứng dụng, phán đoán của con người và việc sử dụng có trách nhiệm theo những cách khác nhau.
• Bạn có thể làm gì: Dùng khung làm tài liệu tham khảo để tự nhìn nhận và học tập, không phải danh sách bắt buộc, tiêu chuẩn nghề nghiệp hay bài kiểm tra năng lực đã được kiểm định.

Khung năng lực AI là gì?

Khung năng lực AI mô tả có hệ thống những năng lực cần thiết cho một đối tượng hoặc mục tiêu cụ thể. Nhà giáo dục và nhóm đào tạo có thể dùng khung để lập kế hoạch học tập; người học có thể dùng khung để hiểu các năng lực liên kết với nhau ra sao. Đây là tài liệu định hướng, không phải công cụ AI, khóa học hay chứng chỉ.

Khung năng lực Concordia–Dawson, chẳng hạn, được thiết kế như tài liệu linh hoạt để xây dựng chương trình giáo dục và đào tạo. Các tác giả mô tả những thành phần của khung là có tính mô-đun, có thể kết hợp tùy theo mục tiêu của từng chương trình. Vì vậy, khung phản ánh mục đích và bối cảnh riêng, chứ không phải tiêu chuẩn áp dụng cho tất cả. (Khung năng lực trí tuệ nhân tạo Concordia–Dawson)

Hãy xem khung như bản đồ về những năng lực có thể cần đến, không phải danh sách mọi người đều phải hoàn thành. Khung giúp bạn xác định điều gì có thể phù hợp; ưu tiên học tập tùy thuộc vào mục tiêu của bạn.

Năng lực AI bao gồm những gì?

Năng lực AI rộng hơn việc biết sử dụng một công cụ. Một nghiên cứu về khung năng lực đã công bố mô tả năng lực là sự kết hợp giữa kiến thức, kỹ năng, thái độ và giá trị, giúp một người hành động hiệu quả trong nhiều tình huống. Theo cách hiểu này, làm việc với AI có thể đòi hỏi cả kỹ năng thực hành lẫn phán đoán phù hợp. (Nghiên cứu trên European Journal of Open, Distance and E-Learning)

Khi dùng AI tóm tắt cuộc họp để soạn email, bạn cần hiểu hệ thống đang tạo bản nháp, cung cấp ngữ cảnh phù hợp, đối chiếu tên người và quyết định với biên bản, rồi cân nhắc có nên gửi bản tóm tắt hay không. Vận hành công cụ chỉ là một phần; kiểm tra và quyết định cách sử dụng đầu ra cũng quan trọng.

Khung năng lực có thể gồm những nhóm nào?

Các khung phân nhóm năng lực khác nhau, nhưng thường đề cập đến hiểu biết về AI, khả năng sử dụng AI, tác động đến con người và việc ra quyết định có trách nhiệm. Đây là những chủ đề hữu ích để xem xét, không phải hệ thống phân loại cố định mà khung nào cũng phải tuân theo.

Bạn có thể xem xét các chủ đề này bằng cách hỏi một người cần biết gì, làm được gì và cần cân nhắc điều gì:

1. Hiểu AI và cách sử dụng AI. Nhận biết hệ thống được dùng vào việc gì và đầu ra của nó có thể hoặc không thể xác nhận điều gì.
2. Áp dụng AI vào một nhiệm vụ. Cung cấp hướng dẫn và thông tin phù hợp cho một nhiệm vụ thích hợp.
3. Đánh giá kết quả. Kiểm tra đầu ra có chính xác, đầy đủ và phù hợp với mục đích sử dụng hay không.
4. Cân nhắc con người và bối cảnh. Xem xét ai có thể bị ảnh hưởng và thông tin hoặc giả định nào góp phần định hình kết quả.
5. Sử dụng AI có trách nhiệm. Cân nhắc nhiệm vụ và thông tin liên quan có phù hợp với công cụ và bối cảnh sử dụng hay không.

Các cách tiếp cận đã công bố cho thấy những chủ đề này có thể được tổ chức khác nhau. Khung năng lực AI dành cho học sinh, sinh viên của UNESCO nhóm 12 năng lực vào bốn khía cạnh: tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật và ứng dụng AI, thiết kế hệ thống AI. Khung nhấn mạnh tư duy phản biện, quyền công dân có trách nhiệm, kiến thức nền tảng về AI, cùng thiết kế bao trùm và bền vững. (Khung năng lực AI của UNESCO dành cho học sinh, sinh viên)

Khung dành cho người hành nghề của Concordia–Dawson phân nhóm năng lực thành các lĩnh vực kỹ thuật, kinh doanh và con người, đồng thời lồng ghép đạo đức vào các lĩnh vực này. Như vậy, các khung có thể đề cập những mối quan tâm tương tự mà không dùng cùng nhóm hay cấu trúc.

Với email trả lời khách hàng do AI soạn nháp, bạn có thể dùng công cụ để tạo bản nháp đầu tiên, kiểm tra câu trả lời với thông tin đáng tin cậy của công ty, xem lại giọng điệu và cân nhắc hoàn cảnh của khách hàng. Đây là ví dụ minh họa, không phải nhóm năng lực chính thức trong hai khung trên.

Khung năng lực mô tả tiến trình như thế nào?

Một số khung dùng các cấp độ để mô tả cách năng lực phát triển. Khung dành cho học sinh, sinh viên của UNESCO có ba cấp độ: hiểu, áp dụng và sáng tạo. Đây là các cấp độ của khung đó, không phải những giai đoạn phổ quát hay điểm số đã được kiểm định để đánh giá năng lực cá nhân. (Khung năng lực AI của UNESCO dành cho học sinh, sinh viên)

Trong một nhiệm vụ văn phòng, bạn có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu trợ lý AI làm được và không làm được gì, sau đó dùng công cụ soạn một tin nhắn ít rủi ro, rồi thiết kế quy trình có bước con người rà soát. Đây là ví dụ giải thích tiến trình, không phải lộ trình công việc do UNESCO quy định.

Khi đọc nhãn cấp độ, hãy kiểm tra cách khung định nghĩa chúng. Cấp độ cao hơn không nhất thiết đồng nghĩa với việc trở thành chuyên gia học máy; tùy khung, nó có thể chỉ thể hiện khả năng áp dụng độc lập hơn hoặc xử lý nhiệm vụ phức tạp hơn.

Vì sao các khung năng lực AI khác nhau?

Các khung khác nhau vì được thiết kế cho những đối tượng và mục đích cụ thể. Khung dành cho học sinh, sinh viên có thể tập trung vào học tập và tham gia; khung dành cho người hành nghề có thể đề cập các năng lực liên quan đến công việc trong lĩnh vực AI. Không nên mặc định một khung xác định nhu cầu của mọi người học hay mọi công việc.

Nghiên cứu có bình duyệt về khung dành cho giáo viên và học sinh, sinh viên cũng đề cập đến giá trị, thái độ, kiến thức và các chỉ báo đánh giá. Khi diễn giải các nhóm năng lực, cần xét đến đối tượng và mục đích của nghiên cứu. (Nghiên cứu trên European Journal of Open, Distance and E-Learning)

Các khung trên là ví dụ về những cách tiếp cận khác nhau, không phải bảng xếp hạng. Trước khi áp dụng các nhóm năng lực từ một khung, hãy xem khung đó dành cho ai và nhằm hỗ trợ điều gì.

Người mới có thể dùng khung để chọn ưu tiên học tập như thế nào?

Hãy dùng khung để suy ngẫm về một nhiệm vụ thực tế và chọn một năng lực cần cải thiện. Các bước dưới đây là gợi ý lập kế hoạch không chính thức cho bài viết này, không phải phương pháp đánh giá hay chấm điểm đã được kiểm định; bằng chứng hiện có không xác lập một bài kiểm tra phổ quát cho người mới.

1. Chọn một nhiệm vụ bạn thực sự làm. Ví dụ: soạn email tóm tắt cuộc họp.
2. Xác định AI có thể hỗ trợ ở khâu nào. Công cụ có thể soạn bản tóm tắt từ những ghi chú bạn được phép sử dụng.
3. Gọi tên năng lực mà nhiệm vụ đòi hỏi. Bạn có thể cần cung cấp ngữ cảnh hữu ích và hiểu công cụ có thể tạo ra những gì.
4. Xác định phần nào cần phán đoán của con người. Đối chiếu tên người, quyết định và việc cần làm với biên bản cuộc họp.
5. Chọn một mục tiêu học tập. Ví dụ: luyện đối chiếu bản tóm tắt do AI tạo với tài liệu nguồn trước khi chia sẻ.

Hãy kiểm tra xem thông tin có phù hợp để nhập vào công cụ hay không. Với tài liệu công việc, tuân theo chính sách của tổ chức và quy định xử lý dữ liệu của công cụ; bản thân khung năng lực không đặt ra các quy định đó.

Năng lực này có thể biểu hiện ra sao trong công việc hằng ngày?

Trong công việc hằng ngày, năng lực AI có thể thể hiện ở việc chọn công cụ phù hợp cho một nhiệm vụ và kiểm tra đầu ra trước khi sử dụng. Bảng dưới đây liên hệ các nhiệm vụ thường gặp với những điều cần cân nhắc; đây là ví dụ minh họa, không phải nhóm năng lực chính thức hay yêu cầu nghề nghiệp.

Cùng một năng lực AI có thể được áp dụng khác nhau tùy bối cảnh. Bản tóm tắt để tham khảo cá nhân có thể cần quy trình rà soát khác với bản gửi cho khách hàng hoặc dùng làm căn cứ cho quyết định.

Khung năng lực AI không cho bạn biết điều gì?

Khung năng lực không tự động xác lập tiêu chuẩn phổ quát, quy định yêu cầu của mọi công việc, chứng nhận năng lực cá nhân hay đưa ra đánh giá đã được kiểm định. Phạm vi của khung phụ thuộc vào đối tượng và mục đích.

Khung Concordia–Dawson nêu rõ rằng khung không nhằm xác định năng lực cần có cho một vai trò AI cụ thể, chẳng hạn như nhà khoa học dữ liệu. Thay vào đó, khung mô tả tập hợp năng lực chung cho người hành nghề AI trong bối cảnh của mình. Vì vậy, không nên xem một khung tổng quát là bằng chứng cho thấy một người đủ năng lực đảm nhận một công việc cụ thể. (Khung năng lực trí tuệ nhân tạo Concordia–Dawson)

Bạn có thể dùng khung để bắt đầu trao đổi về học tập: xác định lĩnh vực muốn phát triển và thảo luận mối liên hệ của lĩnh vực đó với công việc. Cách sử dụng này khác với việc xem khung là thước đo năng lực chính thức.

Nên chọn hoặc điều chỉnh khung như thế nào?

Hãy chọn khung phù hợp với đối tượng và mục tiêu học tập của bạn, rồi so sánh các nhóm năng lực và cách mô tả tiến trình với những nhiệm vụ bạn thực sự làm. Đây là hướng dẫn thực tế, không phải bộ tiêu chí lựa chọn đã được kiểm định chính thức.

Người dùng AI để soạn và rà soát tài liệu văn phòng có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu công cụ, áp dụng vào nhiệm vụ phù hợp, kiểm tra đầu ra và xử lý thông tin có trách nhiệm. Kỹ năng chuyên môn để phát triển hệ thống AI có thể phù hợp với mục tiêu khác, nhưng không mặc nhiên là bước tiếp theo của mọi người mới bắt đầu.

Xem khung như điểm khởi đầu và điều chỉnh ưu tiên học tập theo bối cảnh của bạn; không phải mục nào trong khung cũng áp dụng được.

Khung hữu ích là bản đồ, không phải danh sách áp dụng cho tất cả

Khung năng lực AI sắp xếp các năng lực phù hợp với một đối tượng hoặc mục đích cụ thể. Khung có thể bao gồm hiểu biết và khả năng ứng dụng AI, phán đoán của con người và việc sử dụng có trách nhiệm; cách nhóm và mô tả các năng lực này thay đổi tùy khung.

Để sử dụng khung hiệu quả, hãy kiểm tra phạm vi, liên hệ khung với một nhiệm vụ thực tế và chọn mục tiêu học tập phù hợp. Bắt đầu bằng cách hỏi: Có nhiệm vụ lặp lại nào AI có thể hỗ trợ không? Nhiệm vụ đó đòi hỏi năng lực nào, và bạn sẽ kiểm tra kết quả có phù hợp để sử dụng bằng cách nào?

Đọc thêm trong chuyên đề Kỹ năng AI và Tương lai việc làm:

• Kiến thức nền tảng: AI reskilling cho người mới bắt đầu
• Chuyên sâu cùng chủ đề: Tương lai của công việc với AI
• Hướng dẫn thực hành & Mẫu Prompt: Vì sao kỹ năng AI chuyển dịch từ Prompt sang Context Engineering?
• Khám phá toàn bộ chuyên mục: Kỹ năng AI cho công việc & Sự nghiệp